کلینیک روانشناسی و مشاوره آوان – بسیاری از ما بی‌آنکه متوجه باشیم، در دام یک تناقض آشنا افتاده‌ایم؛ رابطه‌ای که از نظر عاطفی فرسایشی و رنج‌آور است، اما وقتی پای صمیمیت جسمی به میان می‌آید، تبدیل به یکی از پرشورترین تجربه‌های زندگی‌مان می‌شود. جالب اینجاست که این تجربه آنقدر تکرارشونده و فراگیر است که موضوع مطالعات جدی روانشناسان و متخصصان رفتار انسانی قرار گرفته است. آنها دریافته‌اند که هیچ توضیح ساده و تک بعدی برای این پدیده وجود ندارد، بلکه مجموعه‌ای از سازوکارهای روانی، عصبی و رفتاری در کنار هم این تجربه‌ی متناقض را می‌سازند، سازوکارهایی که در ادامه به آنها می‌پردازیم.
۱. تقویت متناوب، قدرتمندترین نوع اعتیادآوری
یکی از قوی‌ترین توضیحات روانشناسی رفتاری برای این پدیده، مفهوم «تقویت متناوب» است. پژوهش‌های کلاسیک بی. اف. اسکینر (B. F. Skinner) روی رفتار حیوانات نشان داد که پاداش‌هایی که به طور نامنظم و غیرقابل پیش بینی داده می‌شوند، رفتار را بسیار قوی‌تر از پاداش‌های ثابت و قابل پیش‌بینی تقویت می‌کنند. در روابطی که ناپایدار و پر از فراز و نشیب هستند، لحظات صمیمیت و رابطه جنسی خوب اغلب به صورت غیر منتظره و پس از دوره‌هایی از تنش، سردی یا دعوا اتفاق می‌افتند. مغز انسان دقیقاً همان طور که به پاداش‌های تصادفی در قمار پاسخ می‌دهد، به این الگو نیز واکنش نشان می‌دهد؛ یعنی هر بار که رابطه خوب پیش می‌رود، احساس رهایی و لذت به مراتب شدیدتر از حالتی است که این خوبی همیشگی و پایدار باشد.
۲. اشتباه در تفسیر برانگیختگی فیزیولوژیک
نظریه‌ی معروف به «اسناد نادرست برانگیختگی» (Misattribution of Arousal) که ریشه در آزمایش‌های روانشناسان اجتماعی مانند دیتون و آرون دارد، پدیده‌ای را توضیح می‌دهد که در آن بدن انسان علائم فیزیولوژیک ناشی از استرس، خشم یا ترس (مثل افزایش ضربان قلب، تعریق و ترشح آدرنالین) را با علائم برانگیختگی جنسی اشتباه می‌گیرد. در رابطه‌ای پرتنش که مدام درگیر دعوا، حسادت یا عدم اطمینان است، بدن در حالت برانگیختگی فیزیولوژیک بالایی قرار دارد. وقتی این تنش به آشتی یا صمیمیت جسمی ختم می‌شود، مغز بخشی از آن هیجان فیزیولوژیک را به عنوان کشش جنسی تفسیر می‌کند، در حالی که در واقع پاسخ به استرس بوده است. نتیجه این می‌شود که رابطه جنسی در چنین شرایطی از نظر ذهنی بسیار شدیدتر از رابطه‌ای آرام و باثبات احساس می‌شود.
۳. چرخه‌ی تنش-آشتی
در روابطی که با درگیری مکرر همراه هستند، یک الگوی رفتاری تکرارشونده شکل می‌گیرد که می‌توان آن را «چرخه‌ی تنش-آشتی» نامید. ابتدا تنش و دعوا رخ می‌دهد، سپس دوره‌ای از فاصله گیری عاطفی پیش می‌آید و در نهایت آشتی صورت می‌گیرد که اغلب با صمیمیت جسمی همراه است. این الگو در ادبیات روانشناسی خشونت خانگی نیز شناخته شده و گاهی بخشی از زمینه‌ای است که به آن «چرخه‌ی خشونت» گفته می‌شود؛ چرخه‌ای شامل تنش، انفجار و سپس دوره‌ی «ماه عسل» که در آن طرف مقابل محبت و نزدیکی زیادی نشان می‌دهد. رابطه جنسی در مرحله‌ی آشتی، به دلیل تضاد شدید با دوره‌ی سرد و دردناک پیش از آن، احساسی فوق‌العاده قوی از تسکین و پیوند ایجاد می‌کند که به‌مراتب فراتر از حس عادی صمیمیت در یک رابطه‌ی سالم و باثبات است.
۴. دلبستگی اضطرابی و شدت هیجانی
بر اساس نظریه دلبستگی، افرادی که سبک دلبستگی اضطرابی دارند، در روابط ناپایدار و غیرقابل پیش‌بینی سطح بالاتری از فعال سازی سیستم دلبستگی را تجربه می‌کنند. وقتی فردی احساس می‌کند ارتباط او با طرف مقابل در معرض خطر است یا ثبات ندارد، سیستم عصبی او در حالت آماده باش دائمی قرار می‌گیرد. هر لحظه‌ی صمیمیت و پذیرش در چنین شرایطی، نه فقط به‌عنوان یک لذت ساده، بلکه به‌عنوان تأییدی بر ارزشمندی و امنیت موقت درک می‌شود. این تأیید هیجانی، حس فیزیکی رابطه جنسی را نیز تشدید می‌کند، زیرا مغز آن را با کاهش یک تهدید عاطفی درونی پیوند می‌زند. (پیشنهاد می‌شود مطلب غلبه بر مشکلات سبک های دلبستگی را مطالعه کنید.)
۵. نقش دوپامین، کورتیزول و اکسی‌توسین
از منظر عصبی-شیمیایی، ترکیب سه هورمون و انتقال دهنده‌ی عصبی نقش مهمی در این پدیده دارد:
- دوپامین: مسئول احساس لذت و پاداش است و در شرایط عدم قطعیت و ریسک، ترشح آن افزایش می‌یابد. رابطه‌ای که همیشه در وضعیت «نمی‌دانم فردا چه می‌شود» قرار دارد، سیستم دوپامینی مغز را به طور مداوم فعال نگه می‌دارد.
- کورتیزول: هورمون استرس است که در روابط پرتنش سطح آن بالا می‌رود. ترکیب کورتیزول بالا با فعالیت جنسی می‌تواند تجربه را از نظر ذهنی «فراموش نشدنی‌تر» و شدیدتر کند، حتی اگر منبع آن استرس مخرب باشد.
- اکسی‌توسین: در حین رابطه جنسی و در آغوش گرفتن ترشح می‌شود و به طور موقت احساس پیوند و اعتماد ایجاد می‌کند. این هورمون می‌تواند به طور موقت باعث شود فرد احساس کند رابطه بهتر از چیزی است که در واقع هست و به این ترتیب مشکلات زیرین را برای مدتی بپوشاند.
۶. جدایی بین کیفیت رابطه و کیفیت جنسی
پژوهش‌های حوزه‌ی روابط زوجی نشان می‌دهد که رضایت از رابطه و رضایت جنسی دو سازه‌ی روانشناختی نسبتاً مجزا هستند و لزوماً هم‌بسته نیستند. رضایت از رابطه بیشتر به عواملی مانند اعتماد، ارتباط کلامی، احترام متقابل و ثبات عاطفی وابسته است، در حالی که کشش و رضایت جنسی می‌تواند از عواملی کاملاً متفاوت مانند نوآوری، ریسک، تنش جنسی ناشی از تعارض حل نشده یا حتی پویایی قدرت در رابطه سرچشمه بگیرد. به همین دلیل، یک رابطه از نظر ساختاری «بد» می‌تواند هم زمان از نظر جنسی بسیار «خوب» باشد، چون این دو بعد در مغز و روان انسان مسیرهای متفاوتی را طی می‌کنند.
۷. تعارض حل‌نشده و کشش جنسی
برخی پژوهشگران روابط بین فردی به این نکته اشاره کرده‌اند که تعارض و کشمکش می‌تواند به طور موقت میل جنسی را افزایش دهد، زیرا تعارض با افزایش تمرکز ذهنی بر طرف مقابل، احساس فوریت و اهمیت رابطه را بازتولید می‌کند. در روابط باثبات و آرام، طرفین اغلب حس امنیت دارند اما ممکن است انگیزه و فوریت کمتری برای جلب توجه یکدیگر احساس کنند. در مقابل، در رابطه‌ای که همواره در آستانه‌ی پاشیدگی است، هر تعامل مثبت به ویژه صمیمیت جسمی، بار هیجانی و روانی بیشتری پیدا می‌کند.
سخن آخر:
ترکیب همه‌ی این عوامل نشان می‌دهد که «رابطه جنسی خوب» در یک «رابطه بد» نه یک تصادف است و نه لزوماً نشانه‌ی سازگاری واقعی دو نفر، بلکه محصول مستقیم مکانیسم‌های روانشناختی و زیستی است که مغز انسان برای مواجهه با عدم قطعیت و استرس توسعه داده است. شناخت این مکانیسم‌ها می‌تواند به افراد کمک کند تا شدت جذابیت جنسی را با کیفیت واقعی و سلامت رابطه اشتباه نگیرند و تشخیص دهند که احساس قوی در لحظه، همیشه به معنای رابطه‌ای سالم و پایدار نیست.
«در پایان پیشنهاد می‌شود، برای ارزیابی میل جنسی خود از تست میل جنسی هالبرت که برای شما مخاطبان عزیز آماده شده است، به صورت رایگان استفاده کنید.»
مطالب پیشنهادی:
- خودآگاهی جنسی؛ مسیری به سوی آزادی روانی
- چه زمانی رابطه جنسی اخلاقی است؟
- بررسی پیوند رابطه جنسی و رفاه روانی
- تغییر پارادایم در فهم رابطه جنسی
- عصر جدید برای درمان وسواس جنسی
- نقش شوخ طبعی در صمیمیت جنسی
- عشق، نفرت و رابطه جنسی
- شناخت تمایلات جنسی انسان
- آیا با همسر خود رابطه جنسی ندارید؟
- سلامت روان مردان، مردانگی و رابطه جنسی
- ۳ عامل مخرب زندگی جنسی
- دلایل کاهش میل جنسی و عدم تمایل به رابطه جنسی
- آیا فانتزی جنسی ندارید؟
- سایه رنجش بر صمیمیت جنسی
- رابطه جنسی ناسالم، راهی برای فرار از تروما
- تاثیر لمس بدن بر تصویر بدن و رابطه جنسی