نکات کلیدی این مطلب:
- تمایل به وفاداری درونگروهی و خصومت برونگروهی ریشههای تکاملی عمیقی دارد.
- بسیاری از رفتارهای پرخاشگرانه و غیرمنطقی زمانی برای بقا مفید بودند.
- درک تمایلات تکاملی، میتواند راهنمای ایجاد جوامع صلحآمیز باشد.
کلینیک روانشناسی و مشاوره آوان – از جنگ و سیاست گرفته تا نزاعهای بین فردی، ناتوانی مداوم انسانها در «کنار آمدن با یکدیگر» این سوال گیجکننده را مطرح میکند که چرا ما اغلب به شکلی خصمانه از تفاوتها میترسیم و در قضاوتهایمان غیرمنطقی هستیم؟ پاسخ ممکن است در گذشته تکاملی ما نهفته باشد. رفتار امروز ما توسط غرایزی هدایت میشود که در دنیای اجدادمان (که برای حل چالشهای بقا در گذشته ساخته شده بود) پرورش یافتهاند و همین سیستم عصبی میتواند هنگام تلاش برای پیمایش زندگی مدرن، ما را به اشتباه بیندازد.
ریشههای تکاملی پرخاشگری و تعصب درونگروهی
در قلب چالشهای اجتماعی ما واقعیتی اساسی نهفته است: ما به عنوان نخستیسانانِ زندگی گروهی تکامل یافتیم. بقا در محیط اجدادی ما مستلزم انسجام درون گروهها و سوءظن به بیگانگان بود. به گفته باس و شکلفورد (Buss and Shackelford)، پرخاشگری نوعی سازگاری است که برای دفع تهدیدها، تأمین منابع و حل اختلافات بر سر جایگاه (چه در درون گروهها و چه بین گروهها) طراحی شده است. اگرچه پرخاشگری در گذشتههای دور کاربردی بوده است، اما در جامعه مدرن نیز ادامه دارد، حتی زمانی که دیگر مفید نیست.
ریچارد رنگهام (Richard Wrangham) استاد انسانشناسی زیستی در دانشگاه هاروارد، بین دو نوع پرخاشگری تمایز قائل میشود: واکنشی و کنشی. در حالی که پرخاشگری واکنشی، تکانشی و تدافعی است، پرخاشگری کنشی، مانند جنگ سازمانیافته، با تشکیل ائتلافها توسط انسانها پدیدار شد. به طور متناقضی، همان فرآیندهای تکاملی که همکاری درون گروهی را تقویت میکردند، به درگیری بین گروهی نیز دامن زدند. (پیشنهاد میشود مطلب کنترل خشم غیرمنطقی را مطالعه کنید.)
ترس از تفاوت و «ذهن ائتلافی»
انسانشناسان تکاملی معتقدند که مغز ما طوری طراحی شده است که اتحادهای ائتلافی را تشخیص دهد. این بدان معناست که ما دائماً افراد را به «ما» و «آنها» دستهبندی میکنیم. وقتی این گروهبندیها بر اساس نژاد، مذهب، سیاست یا فرهنگ رخ میدهند، افراد اغلب تفاوتها را تقویت میکنند و وظایف اخلاقی را برای کمک به درون گروه در خود ایجاد میکنند.
ایبل-ایبسفلدت (۱۹۷۷) اظهار داشت که ظرفیت ما برای پرخاشگری مخرب از شیوهای که انسانهای اولیه گروههای محکم و وابسته تشکیل میدادند، تکامل یافته است. آنچه امروزه به عنوان نفرت کور یا بیگانههراسی به نظر میرسد، ممکن است ناشی از غرایز باستانی باشد که زمانی به انسانها کمک میکرد تا از قبایل خود در برابر بیگانگان محافظت کنند.
غیرمنطقی بودن به عنوان مزیت تکاملی
آنچه ما «غیرمنطقی» مینامیم (یعنی فدا کردن منافع خود برای حمایت از گروه یا حمله کردن به دیگران خاطر اهمیت ندادن به ما) میتوانست ترفندی برای بقا باشد که اجداد ما به آن نیاز داشتند. جک هیرشلایفر (Jack Hirshleifer) اقتصاددان دانشگاه UCLA و از پیشگامان کاربرد نظریههای عدم قطعیت و اطلاعات در اقتصاد، اثبات کرده بود که غیرمنطقی بودن در میان نیاکان ما جواب میداد. زیرا نشان میداد که شما تمام تلاش خود را برای قبیله خود میکنید، تهدیدات را دفع میکنید و حتی از طریق نوعی ژست اخلاقی، جایگاه خود را تقویت میکنید.
در بافتهای اجدادی، قضاوتهای سریع (حتی اگر مغرضانه هم بودند) از تأمل طولانی ایمنتر بودند. بیش از حد برآورد کردن تهدیدها، قضاوت نادرست در مورد نیات و روی آوردن به پرخاشگری اغلب به معنای تفاوت بین بقا و انقراض بود. با این حال، در جوامع کثرتگرای مدرن، این گرایشها به صورت تعصب، عدم تحمل و خشونت آشکار میشوند. (پیشنهاد میشود مطلب با افراد غیر منطقی چگونه رفتار کنیم؟ را مطالعه کنید.)
تداوم تعارض
اگر پرخاشگری غیرمنطقی و ترس از تفاوت تا این حد ریشهدار هستند، چگونه میتوانیم امیدوار باشیم که بر آنها غلبه کنیم؟ گات (Gat) توضیح میدهد که جنگ و درگیری از کمبود مادی یا ایدئولوژی و همچنین انگیزههای عمیق تکاملی برای تسلط، دفاع و مجازات ناشی میشود. در حالی که نهادها ممکن است سعی در سرکوب این رفتارها داشته باشند، تکامل فرهنگی از انگیزههای بیولوژیکی عقب میماند.
چه کاری میتوان انجام داد؟
اگر ما اینگونه برنامهریزی شدهایم، راه حل این نیست که وانمود کنیم اینطور نیست، بلکه باید یاد بگیریم که چگونه با غرایز خود کار کنیم. در اینجا سه گام عملی وجود دارد:
۱. پیوند اجتماعی خود را بازسازی کنید
تصور کنید که میخواهید نوعی دفترچه راهنما برای نحوه زندگی و رشد مشترک، نحوه تربیت فرزندان، داستانهایی که در فیلمها و رسانهها به اشتراک میگذاریم و نحوه جشن گرفتن از طریق جشنوارهها و سنتها ایجاد کنید. بیایید از این فرصت به خوبی استفاده کنید و رهنمودها را طوری طراحی کنید که انسانها را به هم نزدیکتر کنند و نشان دهند که همدلی و احترام متقابل واقعی چگونه است.
۲. خودآگاهی را آموزش دهید
بیایید به همه کمک کنیم تا میانبرهای ذهنی و محرکهای احساسی خود، مانند طرفداری از «قبیله» خود یا درک تهدیدهایی که وجود ندارند را تشخیص دهند تا بتوانند قبل از اینکه درگیری از کنترل خارج شود مکث کنند، تأمل کنند و اوضاع را آرام کنند. (پیشنهاد میشود مطلب خودآگاهی و 7 راهکار علمی برای تقویت آن را مطالعه کنید.)
۳. طرحی برای ارتباط
چه برنامههای روی تلفنهایمان باشد و چه امکانات شهری، میتوانیم سیستمهایی طراحی کنیم که ما را به سمت تعاملات دوستانه و بین گروهی سوق دهند، اتاقهای پژواک را بشکند و انسانیت مشترک ما را در اولویت قرار دهند.
نتیجهگیری
ما لوحهای سفید نیستیم، اما در پیکربندی باستانی خود نیز محبوس نیستیم. تکامل ما را برای زنده ماندن در جهانهای خشن و خطرناک تنظیم کرده است، نه برای همزیستی مسالمتآمیز. در آن زمان، پرخاشگری، وفاداری شدید به خودمان و احتیاط در برابر غریبهها ما را زنده نگه میداشت. امروزه، همین غرایز میتوانند نتیجهی معکوس بدهند و در جایی که همکاری لازم است، درگیری و ترس ایجاد کنند.
خبر خوب این است که ما چیزی بیش از غرایزمان هستیم. میتوانیم مکث کنیم، تأمل کنیم، ایدهها و قوانین جدیدی ابداع کنیم و فرهنگهایی بسازیم که مهربانی و روشنفکری را ارج مینهند. وقتی مدارس، ادارات و فناوری خود را طوری طراحی میکنیم که مهربانی، کنجکاوی و تفکر خوب را ارج نهند، غرایز غریزی ما میتوانند به جای اینکه ما را از هم جدا کنند، ما را به همکاری با یکدیگر سوق دهند. یافتن آرامش واقعی به این معنی نیست که وانمود کنیم بینقص به دنیا آمدهایم؛ بلکه به این معنی است که تاریخ خود را بدانیم و سپس انتخاب کنیم که کارها را به شیوهای متفاوت انجام دهیم.
«پیشنهاد میشود از تست های شخصیت کلینیک روانشناسی آوان که به صورت رایگان در اختیار شما قرار داده شده است، برای شناخت و آگاهی بیشتر از خودتان استفاده کنید.»
محمد امین مختاریان
مطالب مشابه:
- نقش آگاهی اجتماعی در شکل دادن روابط و تعاملات
- چگونگی تاثیر “اکسی توسین” بر روابط اجتماعی ما
- 4 راهکار برای بهینه سازی سلامت اجتماعی
- 10 رفتاری که نشان دهنده اضطراب اجتماعی شماست
- تله سازگاری در روابط عاطفی و اجتماعی
- تاریک و روشن مقایسه اجتماعی
- 7 نکته برای ایجاد روابط اجتماعی قوی تر
- ترس از طرد شدن و راهکارهای مقابله با آن
- 2 نکته برای غلبه بر اضطراب اجتماعی
- اصول اولیه انسان بودن
- چگونه ارزش های خود را بشناسیم؟
- زبان؛ سلاحی که یا میسازد یا ویران میکند
- خود کاذب؛ زندانی که خودمان ساختهایم
- راههای فرار از تنهایی در دنیای پرشتاب امروز
- آیا تنها زندگی کردن و تنها نبودن امکان پذیر است؟