کلینیک روانشناسی و مشاوره آوان – فرزندپروری ایدهآل در نگاه بسیاری از والدین یعنی تربیت فرزندی سالم، بانشاط، اجتماعی و موفق؛ آن هم با روشی آگاهانه، بدون داد زدن، بدون تنبیه با گفتوگوی مؤثر و حفظ آرامش. اما واقعیت این است که بخش زیادی از والدین در عمل با مسئلهای روبهرو هستند که کمتر دربارهاش صحبت میشود: خستگیِ فرسایندهای که اجازه نمیدهد به شیوه دلخواه خود فرزندپروری کنند.
این خستگی نه ضعف شخصیت است و نه کمبود مهارت. بلکه نتیجه ترکیبی از فشارهای روانی، اقتصادی، اجتماعی و حتی انتظارات غیرواقعبینانهای است که بر دوش والدین سنگینی میکند. در این مطلب بررسی خواهیم کرد که چرا شما (و البته بسیاری از والدین دیگر) اغلب نمیتوانید فرزند خود را همانطوری تربیت کنید که آرزو دارید.
۱. استانداردهایی که از توان انسان فراتر میرود
سالهای اخیر موجی از کتابها، مطالب و توصیههای مختلف در شبکههای اجتماعی درباره «والدگری مثبت»، «پدر و مادر آگاه» و «تربیت بدون خشونت» شکل گرفته است. اگرچه این مفاهیم ارزشمندند، اما بسیاری از والدین را دچار فشار ناگفته میکنند:
باید همیشه آرام باشم، باید همیشه درست رفتار کنم، نباید هیچ اشتباهی انجام دهم.
این استانداردها در ظاهر زیبا هستند اما در عمل میتوانند باعث شکلگیری احساس ناکامی شوند. هیچ انسانی (حتی روانشناسان و متخصصان تربیتی) نمیتواند همیشه کامل رفتار کند. وقتی والدین این انتظار را از خود دارند که دائماً «نسخه بهتر» خود باشند، کوچکترین لغزش به حس گناه و ناامیدی تبدیل میشود. این احساسات، انرژی زیادی مصرف میکنند و فرد را زودتر از حد معمول خسته میسازند. (پیشنهاد میشود مطلب فرزندپروری مثبت گرا، خانواده های شکوفا را مطالعه کنید.)
۲. شلوغی زندگی مدرن اجازه نمیدهد والد آگاه باشید
اکثر والدین کار میکنند؛ بعضی دو شیفت، برخی با ساعات کاری شناور و بسیار طولانی. رفتوآمد، کارهای خانه، چندوظیفگی، مراقبت از کودک، رسیدگی به تکالیف و در نهایت سعی برای داشتن «زمانی برای خود» همگی مجموعهای از وظایف سنگین هستند.
در چنین شرایطی فرزندپروری آگاهانه نیازمند زمان، مکث و حضور ذهن است؛ سه چیزی که در زندگی امروز کمیاب شدهاند.
وقتی پدر یا مادر با عجله تلاش میکنند غذا درست کنند، همزمان پاسخ پیامهای کاری را بدهند و بعد کودک شروع به گریه یا بدرفتاری میکند، طبیعی است که توان و صبر محدود میشود. نه اینکه والد نمیخواهد بهتر رفتار کند؛ فقط زمان و انرژی کافی ندارد.
۳. فرزندپروری یعنی مدیریت احساسات دو نفره
یکی از بخشهای دشوار فرزندپروری که کمتر دربارهاش صحبت میشود، بار هیجانی آن است. والد باید علاوه بر مدیریت احساسات خود، احساسات کودک را نیز مدیریت کند.
کودک هنوز نمیتواند پیچیدگیهای عاطفی را بفهمد یا کنترل کند؛ گریه میکند، داد میزند، قهر میکند، مضطرب میشود، ترس دارد یا تکانههای شدید رفتاری دارد. در چنین لحظاتی والد باید:
- خود را آرام نگه دارد
- کودک را آرام کند
- زمینه رفتار او را تشخیص دهد
- رفتار مثبت را جایگزین کند
این حجم از پردازش هیجانی بسیار انرژیبر است. وقتی چنین موقعیتهایی در طول روز بارها تکرار میشود، انرژی عاطفی والد تهی میگردد. این خستگی هیچ شباهتی به خستگی جسمی ندارد. حتی ممکن است ظاهراً استراحت کرده باشید اما از نظر روانی فرسوده باشید. (پیشنهاد میشود مطلب والدین هلیکوپتری چه کسانی هستند و فرزندپروری هلیکوپتری چگونه است؟ را مطالعه کنید.)
۴. فشار اقتصادی و دغدغههای مالی
یکی از پنهانترین دلایل خستگی در فرزندپروری، نگرانی مالی است.
- هزینههای نگهداری و آموزش
- تورم
- فشارهای کاری
- نگرانی درباره آینده فرزند
وقتی ذهن والد درگیر بقا و امنیت مالی است، ظرفیت روانی برای واکنش آرام و آگاهانه کاهش مییابد. مغز در حالت نگرانی دائمی، بهطور ناخودآگاه در «حالت بقا» قرار میگیرد؛ یعنی واکنشهای سریعتر، خشنتر یا عصبیتر. والد در چنین شرایطی لزوماً نمیتواند بهترین نسخه خود باشد و این باعث ایجاد چرخهی گناه و خستگی میشود.
۵. والدین خستهتر و تنهاتر از همیشه
در گذشته خانوادهها معمولاً چندنفره و گسترده بودند. مادربزرگ، خواهر، همسایه یا فامیل همیشه در اطراف بودند و به شکل طبیعی بار مراقبت از کودک بین افراد تقسیم میشد.
اما امروز بسیاری از والدین زندگی مستقل دارند و ممکن است کمترین میزان کمک را دریافت کنند. این یعنی والد بودن پروژهای دو نفره یا حتی تکنفره شده است.
وقتی هیچ شبکه حمایتی وجود ندارد، خستگی والد بهطور طبیعی افزایش مییابد. حتی یک ساعت مراقبت دیگران از کودک میتواند انرژی والد را بازیابی کند، اما بسیاری از خانوادهها همین حداقل را نیز ندارند. (پیشنهاد میشود مطلب نقش والدین در شکل گیری هویت مستقل در کودکان را مطالعه کنید.)
۶. کمبود خواب، دشمن پنهان آرامش و مهارتهای تربیتی
کودک نوپا شبها بیدار میشود، کودک بزرگتر گاهی ترس شبانه دارد و برخی شبها والدین بهدلیل استرسهای کاری بیخواب میشوند. وقتی خواب کافی نباشد، توانایی در کنترل هیجان بهشدت کاهش مییابد. مغزی که خسته است:
- تحمل کمتری دارد
- سریعتر عصبانی میشود
- کمتر تصمیم منطقی میگیرد
- توان همدلی پایینتری نشان میدهد
بنابراین والدینی که خواب کافی ندارند، معمولاً بیش از حد خستهاند و بسیاری از رفتارهای احساسیشان ریشه در همین عامل دارد.
۷. فشار مقایسهای شبکههای اجتماعی
در شبکههای اجتماعی والدینی دیده میشوند که همیشه آرام هستند، خانهشان تمیز است، کودکشان خوشرفتار است و غذاهای سالم و جذاب درست میکنند. اما این تصاویر واقعی نیستند؛ انتخابشده، ویرایش شده و زیباشناسانهاند.
دیدن این تصاویر باعث میشود بسیاری از والدین تصور کنند:
- «چرا من نمیتوانم مثل آنها باشم؟»
- «چرا بچه من اینطور نیست؟»
- «من ناکارآمدم.»
همین مقایسهها انرژی روانی والد را تخلیه کرده و او را دچار استرس و خسته میکند. در چنین حالتی، طبیعی است که والد نتواند با آرامش و آگاهی ادامه مسیر دهد.
۸. تلاش برای کنترل
بسیاری از والدین تلاش میکنند رفتار، مسیر رشد، آینده و شخصیت کودک را کنترل کنند. این کنترلگری اغلب از عشق ناشی میشود، اما در نهایت والد را خسته و ناتوان میکند. حقیقت این است که:
- کودک موجودی مستقل است
- رشد همواره با بینظمی و آزمون و خطا همراه است
- بدرفتاری بخشی طبیعی از روند رشد است
وقتی والد تصور میکند «اگر همه چیز را درست انجام دهم کودک همیشه خوب رفتار میکند»، در واقع وارد یک چرخه انرژیبر میشود که پایانی ندارد. (پیشنهاد میشود مطلب 4 سبک فرزندپروری که منجر به کمالگرایی میشود را مطالعه کنید.)
۹. چرا احساس میکنید نمیتوانید به شیوه دلخواه فرزندپروری کنید؟
زیرا شیوه دلخواه شما نیازمند انرژی، زمان، حمایت و سلامت روان است. اما ترکیبی از عوامل بیرونی و درونی این منابع را تهی میکند. درنتیجه والد در لحظههای حساس از راهکارهای فوری، واکنشهای هیجانی یا رفتارهای ناخودآگاه استفاده میکند. این مسئله ضعف نیست؛ واکنش طبیعیِ انسانِ خسته است.
۱۰. چند راهکار برای والدینی که خستهاند
- انتظارات خود را عادی کنید. فرزندپروری کامل وجود ندارد. هدف این نیست که همیشه خوب باشید؛ هدف این است که بیشترِ اوقات به فرزندتان متصل باشید.
- وقفههای کوتاه برای خودتان ایجاد کنید. بهجای تلاش برای یک ساعت استراحت، گاهی ۳ تا ۵ دقیقه نفس عمیق یا دور شدن از فضا کافی است.
- درخواست کمک را طبیعی بدانید. اگر امکان دارد از همسر، خانواده یا حتی خدمات مراکز حمایتی استفاده کنید. هیچکس قرار نیست تنهایی از پس این مسیر بربیاید.
- خواب را در اولویت قرار دهید. خواب برای مدیریت رفتار کودک ضروری است، نه یک کار لوکس.
- به احساسات خود توجه کنید. وقتی والد احساسات خود را نمیشناسد، کنترل آنها دشوار میشود.
چند لحظه در روز از خود بپرسید: «الان چه حسی دارم؟» - شبکههای اجتماعی را محدود کنید. شما پشتصحنه زندگی دیگران را با پشتصحنه خود مقایسه میکنید؛
این مقایسه عادلانه نیست. - به خودتان بهعنوان والد در حال رشد نگاه کنید. همانطور که کودک یاد میگیرد، شما هم یاد میگیرید.
در پایان:
اگر احساس میکنید به اندازهای که دوست دارید نمیتوانید والد آگاه و آرامی باشید، شما تنها نیستید. خستگی شما نتیجه تنبلی یا ضعف نیست؛ نتیجه فشارهای دوران مدرن، کمبود حمایت، استانداردهای غیرواقعبینانه و بار سنگین هیجانی است که بر دوش والدین قرار دارد.
فرزندپروری مسیری طولانی است، نه یک آزمون لحظهای.
شما کافی هستید، حتی اگر همیشه کامل نباشید.
«پیشنهاد میشود از تست های شخصیت کلینیک روانشناسی آوان که به صورت رایگان در اختیار شما قرار داده شده است، برای شناخت و آگاهی بیشتر از خودتان استفاده کنید.»
مطالب مشابه:
- نقش والدین در تصویر سازی کودکان از بدن خود
- کمک به کودکان خجالتی برای ارتباط با دیگران
- تاثیر منفی غریزه والدین بر تربیت فرزندان
- گفتگو با کودکان و نوجوانان درباره آشفتگی اقتصادی، اجتماعی و سیاسی
- ایجاد انگیزه یادگیری در کودکان با 8 نکته مهم
- 7 حرفی که آسیب جدی به روان کودکان میرساند
- نیمه تاریک توانمندسازی کودکان
- 10 آسیب مشترک کودکانی که نقش والدین را ایفا میکنند
- 4 نکنه مهم برای آگاهی از احساسات کودکان
- اختلال اعتماد در خانواده های خودشیفته
- مقابله با اضطراب مزمن در خانواده
- 5 روش برای کاهش اضطراب نوجوانان