کلینیک روانشناسی و مشاوره آوان – برخی از افراد دوران کودکی را با احساس امنیت، پذیرش و حمایت به یاد میآورند؛ دورانی که اشتباه کردن، یاد گرفتن و ابراز احساسات بخشی طبیعی از رشد بود. اما برای بسیاری دیگر، کودکی با تجربههایی مانند بیتوجهی عاطفی، انتقاد مداوم، کنترل گری، خشونت، طرد شدن یا احساس ناامنی همراه بوده است. چنین تجربههایی اغلب با پایان یافتن کودکی از بین نمیروند، بلکه به شکل الگوهای ذهنی و رفتاری در بزرگسالی ادامه پیدا میکنند.
کودکی دشوار الزاماً به معنای وقوع آسیبهای شدید یا رویدادهای تکاندهنده نیست. گاهی محیطی که در آن احساس میکردیم نیازهای عاطفیمان دیده نمیشود یا دائماً مجبور بودیم برای جلب محبت و تأیید دیگران تلاش کنیم، میتواند اثری عمیق بر نحوه نگاه ما به خود و دنیای پیرامون بگذارد. بسیاری از بزرگسالانی که چنین تجربههایی داشتهاند، هنوز هم احساس میکنند باید همیشه دیگران را راضی نگه دارند، از ابراز مخالفت میترسند، خود را کمتر از دیگران میدانند یا در روابطشان به سختی احساس امنیت میکنند.
با این حال، روانشناسی امروز پیام امیدوارکنندهای دارد: گذشته میتواند بر ما تأثیر بگذارد، اما مجبور نیست آینده ما را تعیین کند. مغز انسان توانایی یادگیری دوباره، تغییر و ایجاد مسیرهای تازه را دارد. به همین دلیل، احساس توانمندی مفهومی نیست که برخی افراد با آن متولد شوند و دیگران هرگز به آن دست پیدا نکنند؛ بلکه مهارتی است که میتوان آن را به تدریج ساخت.
توانمندی یعنی باور داشته باشیم که بر تصمیمها، رفتارها و کیفیت زندگی خود اثرگذار هستیم. این احساس از اتفاقهای بزرگ آغاز نمیشود، بلکه حاصل مجموعهای از انتخابهای کوچک، احترام به خود و ایجاد رابطهای سالمتر با گذشته است.
۱. احترام به خود را جایگزین تأییدطلبی کنید
کودکانی که در محیطهای ناامن رشد میکنند، اغلب یاد میگیرند ارزشمندی خود را از نگاه دیگران بسنجند. اگر مورد تشویق قرار بگیرند، احساس خوبی نسبت به خود دارند و اگر با انتقاد یا بیتوجهی مواجه شوند، تصور میکنند مشکلی در وجودشان است.
این الگو معمولاً در بزرگسالی نیز ادامه پیدا میکند. فرد ممکن است دائماً به دنبال تأیید همکاران، شریک عاطفی یا اعضای خانواده باشد و حتی زمانی که موفق است، باز هم احساس کافی بودن نداشته باشد.
احترام به خود با این سؤال آغاز میشود: «اگر هیچکس قرار نبود مرا تأیید کند، آیا باز هم این تصمیم را میگرفتم؟» پاسخ به این سؤال همیشه آسان نیست، زیرا بسیاری از افراد سالهاست که صدای نیازهای واقعی خود را نشنیدهاند. اما هر بار که تصمیمی بر اساس ارزشهای شخصی (نه ترس از قضاوت دیگران) گرفته میشود، احساس قدرت درونی اندکی بیشتر میشود.
احترام به خود به معنای کامل بودن نیست، به این معناست که حتی در زمان اشتباه کردن نیز کرامت انسانی خود را حفظ کنیم. فرد توانمند خود را تنها بر اساس موفقیتها یا شکستهایش تعریف نمیکند. (پیشنهاد میشود مطلب 5 نکته برای احترام به خود را مطالعه کنید.)
۲. مرزهای سالم را بدون احساس گناه پرورش دهید
یکی از رایجترین پیامهایی که کودکان در خانوادههای ناسالم دریافت میکنند این است که نیازهای دیگران مهمتر از نیازهای خودشان است. چنین افرادی اغلب یاد میگیرند برای جلوگیری از تعارض همیشه کوتاه بیایند، سکوت کنند یا مسئول احساسات دیگران باشند. نتیجه این الگو، خستگی روانی، روابط نابرابر و احساس فرسودگی است.
مرزبندی سالم به معنای فاصله گرفتن از دیگران یا بیاحترامی نیست. مرزها مشخص میکنند که چه رفتاری برای ما قابل قبول است و چه رفتاری نیست. در واقع، مرز سالم از رابطه محافظت میکند، نه اینکه آن را از بین ببرد.
بسیاری از افراد پس از اولین تلاش برای تعیین مرز، احساس گناه میکنند. این احساس معمولاً نشانه اشتباه بودن مرزبندی نیست؛ بلکه نشان میدهد فرد در حال شکستن الگوهای قدیمی است.
گاهی یک جمله ساده مانند «الان آمادگی انجام این کار را ندارم» یا «نیاز دارم قبل از پاسخ دادن بیشتر فکر کنم» میتواند آغاز تغییری بزرگ باشد. مرزبندی، اعلام جنگ با دیگران نیست؛ بلکه اعلام احترام به خود است. (پیشنهاد میشود مطلب چگونه رفتار قاطعانه داشته باشیم و از مرزهای خود دفاع کنیم؟ را مطالعه کنید.)
۳. داستان زندگی خود را بازنویسی کنید، نه اینکه آن را انکار کنید
یکی از مهمترین یافتههای روانشناسی این است که رنج انسان تنها به اتفاقات گذشته وابسته نیست، بلکه به معنایی که برای آن اتفاقات میسازد نیز ارتباط دارد.
افرادی که دوران کودکی سختی داشتهاند، گاهی هویت خود را بر اساس همان گذشته تعریف میکنند. جملاتی مانند «من همیشه آسیب دیده خواهم بود»، «هیچکس قابل اعتماد نیست» یا «من دوست داشتنی نیستم» کمکم به بخشی از هویت فرد تبدیل میشود.
اما گذشته تنها یک فصل از زندگی است، نه تمام کتاب. بازنویسی داستان زندگی به معنای انکار دردها نیست. قرار نیست وانمود کنیم اتفاق بدی رخ نداده است. بلکه هدف این است که از نقش «قربانی دائمی» فاصله بگیریم و نقش «فردی که توانسته با وجود سختیها رشد کند» را بپذیریم.
روانشناسان از مفهومی به نام «رشد پس از آسیب» یاد میکنند؛ پدیدهای که نشان میدهد برخی افراد پس از عبور از تجربههای دشوار، درک عمیقتری از زندگی، روابط و تواناییهای خود پیدا میکنند. این رشد به معنای خوب بودن آسیب نیست، بلکه نشان میدهد انسان ظرفیت تبدیل رنج به آگاهی را دارد.
وقتی به جای پرسیدن «چرا این اتفاق برای من افتاد؟» از خود بپرسیم «اکنون چگونه میتوانم زندگی متفاوتی بسازم؟» مسیر ذهن به سمت آینده تغییر میکند. (پیشنهاد میشود مطلب نگذارید زخمهایتان تبدیل به داستان زندگی شما شوند را مطالعه کنید.)
۴. قدرت واقعی در انتخابهای کوچک روزانه ساخته میشود
بسیاری تصور میکنند تغییر زندگی نیازمند تصمیمهای بزرگ و لحظههای سرنوشت ساز است، اما علم رفتارشناسی نشان میدهد که هویت انسان بیشتر از هر چیز، محصول عادتهای کوچک و تکرارشونده است.
کسی که کودکی دشواری را پشت سر گذاشته، ممکن است سالها احساس کند هیچ کنترلی بر زندگی خود ندارد. برای همین، بازگرداندن حس اختیار از قدمهای کوچک آغاز میشود. مثلاً:
- هر روز ده دقیقه برای خود وقت گذاشتن.
- نه گفتن به یک درخواست غیرمنطقی.
- نوشتن احساسات به جای سرکوب آنها.
- درخواست کمک در زمان نیاز.
- استراحت کردن بدون احساس گناه.
- انتخاب رابطههایی که امنیت و احترام متقابل در آنها وجود دارد.
این انتخابها شاید در نگاه اول ساده به نظر برسند، اما هر کدام پیامی مهم به مغز ارسال میکنند: «من حق انتخاب دارم.»
در علوم اعصاب ثابت شده است که تکرار رفتارهای سالم به مرور مسیرهای عصبی جدیدی ایجاد میکند. به همین دلیل، توانمندی بیشتر از آنکه نتیجه یک تحول ناگهانی باشد، محصول تمرینهای مداوم است.
افراد توانمند نیز همچنان روزهای سخت، اضطراب و تردید را تجربه میکنند. تفاوت در این است که دیگر اجازه نمیدهند این احساسات تمام تصمیمهای زندگیشان را کنترل کنند. (پیشنهاد میشود مطلب قرار نیست همه با انتخابهای شما موافق باشند را مطالعه کنید.)
توانمندی، به معنای فراموش کردن گذشته نیست
گاهی افراد تصور میکنند اگر هنوز از یادآوری خاطرات کودکی ناراحت میشوند، یعنی هنوز درمان نشدهاند. در حالی که بهبود روانی به معنای پاک شدن خاطرات نیست.
خاطرات ممکن است باقی بمانند، اما رابطه ما با آنها تغییر میکند. در گذشته، آن خاطرات هویت ما را تعریف میکردند؛ اما در فرآیند رشد، به بخشی از تاریخ زندگی تبدیل میشوند؛ تاریخی که میتوان از آن آموخت، بدون آنکه اسیرش ماند.
بخشش نیز، اگر اتفاق بیفتد، باید در زمان مناسب و بدون اجبار باشد. هیچکس موظف نیست برای رسیدن به آرامش، احساسات واقعی خود را نادیده بگیرد. گاهی مهمتر از بخشیدن دیگران، رها کردن این باور است که «من همان کودکی هستم که هیچ قدرتی نداشت.» (پیشنهاد میشود مطلب درسهایی از مارکوس اورلیوس برای دنیای مدرن را مطالعه کنید.)
نقش درمان در بازسازی احساس قدرت
اگرچه بسیاری از افراد با مطالعه، خودآگاهی و حمایت اطرافیان مسیر رشد را طی میکنند، اما گاهی زخمهای دوران کودکی آنقدر عمیق هستند که بدون کمک تخصصی بهبود کامل آنها دشوار میشود.
روان درمانی فضایی امن فراهم میکند تا فرد بتواند تجربههای گذشته را بدون قضاوت بررسی کند، الگوهای ناکارآمد را بشناسد و شیوههای سالمتری برای تنظیم هیجان، برقراری رابطه و تصمیم گیری بیاموزد. رویکردهایی مانند درمان شناختی-رفتاری (CBT)، طرحواره درمانی، درمان مبتنی بر شفقت (CFT) و درمانهای مبتنی بر تروما، در سالهای اخیر نتایج امیدوارکنندهای در کمک به افرادی داشتهاند که آثار کودکی دشوار را تا بزرگسالی با خود حمل کردهاند.
درمان قرار نیست گذشته را تغییر دهد، اما میتواند به فرد کمک کند تا دیگر اسیر آن نباشد.
سخن پایانی
هیچکس نمیتواند کودکی خود را دوباره زندگی کند، اما هر انسانی میتواند بزرگسالی متفاوتی بسازد. شاید نتوانیم آنچه را از ما گرفته شده بازگردانیم، اما میتوانیم تصمیم بگیریم که از این لحظه به بعد چگونه با خود رفتار کنیم، چه روابطی را انتخاب کنیم و چه ارزشهایی را مبنای زندگی قرار دهیم.
توانمندی، مقصدی نیست که یک روز ناگهان به آن برسیم؛ مسیری است که با هر انتخاب آگاهانه، هر مرز سالم، هر لحظه احترام به خود و هر قدم کوچک به سوی زندگی اصیلتر ساخته میشود. گذشته ممکن است داستان ما را آغاز کرده باشد، اما پایان آن را ما مینویسیم.
«پیشنهاد میشود از تست های شخصیت کلینیک روانشناسی آوان که به صورت رایگان در اختیار شما قرار داده شده است، برای آشنایی و آگاهی بیشتر از خودتان استفاده کنید.»
مطالب پیشنهادی:
- چرا با وجود دوران کودکی خوب، در بزرگسالی احساس پوچی میکنیم؟
- التیام از آسیبهای دوران کودکی و بازسازی عزت نفس
- چگونه تجربیات دوران کودکی بر انتخاب همسر تأثیر میگذارد
- طرحواره درمانی، غلبه بر میراث دوران کودکی
- 4 مشکل عمده زندگی که ناشی از غفلت عاطفی دوران کودکی میباشد
- 12 سوال در خصوص ترومای دوران کودکی
- 5 ویژگی شخصیتی مرتبط با دوران کودکی دردناک
- 10 نشانه ترومای دوران کودکی التیام نیافته
- کودک غمگین و دنیای رها شدگی
- سه نشانه کرختی عاطفی
- کمبود بازی کودکان؛ بحران پنهان نسل آینده
- ۱۰ کلید سلامت روان و صداقت عاطفی
- چه داستانی را برای خودتان تعریف میکنید؟
- چرا برخی از بازماندگان تروما نمیتوانند گریه کنند؟
- تروما چگونه باعث ایجاد اختلالات خلقی میشود؟
- شرم، تروما و اختلالات خوردن
- آیا اختلال در تصمیم گیری و دوسوگرایی نشانههایی از تروما هستند؟
- تاثیر تروما بر نیازهای اساسی انسان